Czy kolonoskopię kontrolną można wykonywać rzadziej? Są wyniki badania z udziałem polskich naukowców

Jak często wykonywać kolonoskopię po usunięciu gruczolaków wysokiego ryzyka? To jedno z ważnych pytań dotyczących nadzoru nad pacjentami po usunięciu zmian przednowotworowych jelita grubego. Wyniki badania EPoS II sugerują, że u odpowiednio zakwalifikowanych osób odstęp przed pierwszą kolonoskopią kontrolną może być dłuższy niż stosowany obecnie.

W badaniu uczestniczyło 10 799 pacjentów w wieku od 40 do 74 lat z 49 ośrodków w ośmiu krajach europejskich. Wszyscy mieli wcześniej usunięte gruczolaki uznawane za zmiany wysokiego ryzyka – m.in. o średnicy co najmniej 10 mm, z dysplazją dużego stopnia lub komponentem kosmkowym, a także liczne gruczolaki. Pacjentów losowo podzielono na dwie grupy. W pierwszej pierwszą kolonoskopię kontrolną wykonywano po trzech latach, a następnie po pięciu latach. W drugiej pierwszą kontrolę zaplanowano dopiero po pięciu latach.

Rak jelita grubego: podobna częstość w obu grupach

Opublikowana w „New England Journal of Medicine” analiza obejmuje pierwsze 5,5 roku z planowanych 10 lat obserwacji. Rak jelita grubego rozpoznano u 0,77 proc. pacjentów, u których pierwszą kontrolną kolonoskopię wykonano po pięciu latach, oraz u 0,82 proc. tych, którzy mieli ją po trzech latach. Różnica była niewielka. Wyniki spełniły przyjęte w badaniu kryterium nie-gorszości (non-inferiority) strategii pięcioletniej. Nie wykazano także istotnych różnic w stopniu zaawansowania rozpoznawanych nowotworów. – Uzyskane wyniki spełniły przyjęte w badaniu tzw. kryterium nie-gorszości (non-inferiority criterion) strategii pięcioletniej. Nie stwierdzono również istotnych różnic w stopniu zaawansowania rozpoznawanych nowotworów. Oznacza to, że w badanej populacji ponad 99 proc. pacjentów po usunięciu gruczolaków wysokiego ryzyka nie zachorowało na raka jelita grubego w ciągu pięciu lat – niezależnie od tego, czy pierwszą kontrolną kolonoskopię wykonywano po trzech, czy po pięciu latach – wyjaśnia dr hab. n. med. Nastazja Pilonis, prof. CMKP z Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej Narodowego Instytutu Onkologii. Jak podkreśla ekspertka, kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa takiej strategii ma jakość pierwszej kolonoskopii. Do badania kwalifikowano osoby, u których wykonano pełne badanie jelita grubego, przy odpowiednim przygotowaniu jelita i po całkowitym usunięciu wykrytych zmian.

Polscy naukowcy współtworzyli badanie

W realizację EPoS II istotnie zaangażowani byli polscy naukowcy. Zespół Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie koordynował badanie w Polsce, a polskie ośrodki włączyły do projektu 1006 pacjentów. Pod względem liczby zrekrutowanych uczestników Polska znalazła się na czwartym miejscu wśród krajów biorących udział w badaniu. Wśród polskich współautorów publikacji znaleźli się prof. Michał F. Kamiński, prof. Nastazja Pilonis i prof. Jarosław Reguła z Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej NIO, a także prof. Mirosław Szura z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz prof. Andrzej Białek z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie. Polski udział w projekcie otrzymał również wsparcie Narodowego Centrum Nauki.

– Nasza rola nie ograniczała się do rekrutacji pacjentów. Koordynowaliśmy badanie w Polsce, a jednocześnie uczestniczyliśmy w Scientific Board całego projektu, współdecydując o jego designie. Zorganizowaliśmy realizację badania w trzech polskich ośrodkach i włączyliśmy ponad tysiąc pacjentów. To ważne, ponieważ dzięki temu polskie ośrodki nie tylko uczestniczą w międzynarodowych badaniach, ale mają realny udział w tworzeniu dowodów naukowych, które mogą wpływać na przyszłą praktykę kliniczną – mówi prof. Michał F. Kamiński, kierownik Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej NIO.

Mniej kolonoskopii może oznaczać większą dostępność badań

Potencjalne znaczenie wyników EPoS II wykracza poza decyzje dotyczące pojedynczego pacjenta. Wraz z rozwojem badań przesiewowych rośnie liczba wykrywanych i usuwanych polipów oraz gruczolaków jelita grubego. Oznacza to również coraz więcej osób wymagających później kontroli endoskopowej. Jeżeli dalsza obserwacja potwierdzi bezpieczeństwo pięcioletniego odstępu, taka zmiana mogłaby ograniczyć liczbę wykonywanych kolonoskopii kontrolnych i uwolnić część zasobów pracowni endoskopowych. W praktyce mogłoby to oznaczać większą dostępność badań dla pacjentów wymagających diagnostyki oraz osób uczestniczących w programach badań przesiewowych. Nie oznacza to jednak, że obecne zalecenia należy już zmienić.

Na zmianę wytycznych trzeba jeszcze poczekać

Autorzy badania podkreślają, że opublikowane wyniki są analizą pośrednią. Główny punkt końcowy EPoS II obejmuje 10-letnią obserwację, dlatego obecne dane nie stanowią automatycznej podstawy do zmiany obowiązujących zaleceń dotyczących nadzoru po usunięciu gruczolaków wysokiego ryzyka. – Główny punkt końcowy badania dotyczy 10-letniej obserwacji, dlatego rezultaty nie oznaczają automatycznej zmiany obowiązujących obecnie zaleceń dotyczących nadzoru po usunięciu gruczolaków wysokiego ryzyka. Stanowią jednak ważny argument naukowy, który może zostać uwzględniony przy ich przyszłej aktualizacji – mówi prof. Jarosław Reguła, jeden z twórców badania i wieloletni koordynator ogólnokrajowego Programu Badań Przesiewowych raka jelita grubego w Polsce.

Badanie wskazuje jednocześnie na znaczenie jakości kolonoskopii wyjściowej. Ewentualne wydłużenie odstępu między badaniami dotyczy bowiem pacjentów odpowiednio zakwalifikowanych, po dokładnym obejrzeniu całego jelita, właściwym przygotowaniu do badania i całkowitym usunięciu zmian przednowotworowych.

Publikacja „Colonoscopy Intervals and Colorectal Cancer Incidence after Adenoma Removal” ukazała się 17 września 2026 r. w „New England Journal of Medicine”.

Źródło: Narodowy Instytut Onkologii