Dlaczego jesteś właśnie taki? Naukowcy odkryli rolę genów w kształtowaniu osobowości

Naukowcy z międzynarodowego konsorcjum Revived Genomics of Personality Consortium (ReGPC) przeanalizowali dane z 46 badań. Porównali informacje genetyczne uczestników z wynikami kwestionariuszy osobowości. W zależności od badanej cechy dysponowali danymi od 611 tys. do 1,14 mln osób. To największa dotychczas analiza genetycznych uwarunkowań osobowości.

Badacze skupili się na tzw. Wielkiej Piątce, czyli pięciu podstawowych wymiarach osobowości. Są to ekstrawersja, związana m.in. z towarzyskością i energicznością, ugodowość, przejawiająca się w życzliwości i zaufaniu do innych, sumienność, obejmująca odpowiedzialność i dobrą organizację, neurotyczność, czyli skłonność do przeżywania lęku i innych negatywnych emocji, oraz otwartość na doświadczenia, związana z ciekawością świata i wyobraźnią.

Spośród 1260 wykrytych wariantów genetycznych aż 824 znajdowały się w regionach genomu, których wcześniej nie wiązano z odpowiednią cechą osobowości. To znaczący postęp w porównaniu z wcześniejszymi badaniami, w których udawało się znaleźć znacznie mniej takich powiązań.

Nie należy jednak wyciągać z tego wniosku, że istnieją geny odpowiadające za towarzyskość, pracowitość czy podatność na stres. Osobowość jest cechą wielogenową. Zależy od bardzo wielu wariantów DNA, a znaczenie każdego z nich rozpatrywanego osobno jest niewielkie.

– Nie ma jednego „genu osobowości” – podkreśla Ted Schwaba, psycholog z Michigan State University i główny autor publikacji. Jak wyjaśnia, nawet warianty o najsilniejszych związkach z osobowością mają bardzo małe znaczenie pojedynczo. Dopiero ich łączne oddziaływanie staje się wyraźniejsze.

Jak duża część różnic między ludźmi może być zatem związana z genami? W podstawowej analizie uczestników o genomach zbliżonych do populacji europejskich częste warianty DNA wyjaśniały od 4,8 proc. zróżnicowania wyników pomiaru ugodowości do 9,3 proc. w przypadku ekstrawersji. Przy założeniu typowej rzetelności kwestionariuszy osobowości oszacowania wynosiły od 9,3 do 13,3 proc.

Nie oznacza to, że geny odpowiadają za taki właśnie procent osobowości konkretnego człowieka. Są to wyniki statystyczne odnoszące się do różnic między ludźmi w badanych populacjach. Co więcej, zastosowana metoda uwzględnia przede wszystkim wpływ częstych wariantów DNA, a nie wszystkie możliwe czynniki genetyczne.

Ważnym elementem pracy było sprawdzenie, na ile wykryte zależności mogą wynikać ze środowiska, w którym dorastali uczestnicy. Naukowcy przeprowadzili dodatkowe analizy obejmujące członków rodzin. W zależności od cechy wykorzystali dane od około 31,5 tys. do 50,7 tys. osób. Powiązania genetyczne okazały się podobne do tych obserwowanych w całej badanej populacji.

Zdaniem autorów oznacza to, że wspólne wychowanie, pochodzenie społeczne i inne czynniki rodzinne w stosunkowo niewielkim stopniu zniekształcały wykryte zależności. Nie podważa to jednak znaczenia środowiska, doświadczeń życiowych i wychowania dla rozwoju osobowości.

Szczególnie interesująca z punktu widzenia medycyny jest część badania poświęcona zdrowiu psychicznemu i zachowaniom zdrowotnym. Analiza wykazała liczne korelacje genetyczne między cechami osobowości a podatnością na zaburzenia psychiczne.

Warianty DNA związane z wyższą neurotycznością wykazywały dodatnie korelacje genetyczne z wieloma zaburzeniami psychicznymi, szczególnie z grupy zaburzeń obejmującej depresję i stany lękowe. Z kolei warianty związane z wyższą ugodowością korelowały z niższym ryzykiem różnych problemów psychicznych.

Ciekawe wyniki uzyskano również dla sumienności. Jej genetyczne podłoże wiązało się z mniejszym używaniem substancji psychoaktywnych, częstszym uprawianiem sportu, niższym wskaźnikiem masy ciała (BMI) oraz mniejszą liczbą pobytów w szpitalu. Naukowcy zaobserwowali także, że warianty związane z otwartością na doświadczenia korelowały z większą aktywnością w godzinach nocnych, a te powiązane z sumiennością – z większą aktywnością w ciągu dnia.

Wszystkie te zależności dotyczą wspólnych uwarunkowań genetycznych. Nie dowodzą, że sama cecha osobowości wywołuje chorobę albo przed nią chroni.

Autorzy spróbowali również ustalić, czy niektóre z obserwowanych powiązań mogą mieć charakter przyczynowy. Wykorzystali do tego randomizację mendlowską, metodę pozwalającą badać możliwe zależności przyczynowo-skutkowe na podstawie danych genetycznych.

Wyniki sugerowały między innymi możliwy wpływ sumienności na niższe BMI, mniejsze prawdopodobieństwo rozpoczęcia palenia tytoniu i rzadsze hospitalizacje. Z kolei wyższa ekstrawersja mogła wiązać się przyczynowo z większym ryzykiem zakażenia SARS-CoV-2. Badacze zastrzegają jednak, że wnioski te wymagają potwierdzenia innymi metodami.

Analiza przyniosła też interesujące obserwacje dotyczące biologicznych podstaw osobowości. W przypadku czterech spośród pięciu cech stwierdzono większy udział genów wykazujących aktywność w korze przedczołowej mózgu. Jednocześnie wyniki nie dostarczyły mocnego poparcia dla prostych teorii przypisujących poszczególne cechy osobowości przede wszystkim działaniu dopaminy lub serotoniny.

– Nasze wyniki opisują prawidłowości w bardzo dużych grupach. Nie pozwalają odczytać osobowości pojedynczego człowieka z jego DNA – podkreśla prof. Michel Nivard z University of Bristol, jeden z autorów badania.

Naukowiec przestrzega również przed wykorzystywaniem takich analiz genetycznych do oceniania ludzi w miejscu pracy, edukacji, ubezpieczeniach czy ochronie zdrowia. Jego zdaniem, jeśli chcemy poznać osobowość konkretnej osoby, znacznie lepiej ocenić ją bezpośrednio. Informacje genetyczne nie wnoszą obecnie do takiej oceny dodatkowej wartości.

Autorzy wskazują też na ograniczenia swojej pracy. Chociaż uwzględniono uczestników o różnym pochodzeniu genetycznym, zdecydowana większość danych pochodziła od osób o genomach zbliżonych do populacji europejskich. Potrzebne są więc dalsze badania obejmujące bardziej zróżnicowane populacje.

Odkrycie może pomóc naukowcom lepiej zrozumieć związki osobowości ze zdrowiem psychicznym, zachowaniami zdrowotnymi i przebiegiem życia. Na razie jego znaczenie jest przede wszystkim poznawcze. Nie daje podstaw do wykorzystywania testów genetycznych w diagnostyce osobowości.

Źródło: Schwaba T. i wsp., Robust inference and correlates from genetic associations with personality, „Nature”, DOI: 10.1038/s41586-026-10992-9.