Czy przetworzone pieczywo i produkty instant mogą zwiększać ryzyko chorób zapalnych jelit?

Nieswoiste choroby zapalne jelit, do których należą m.in. choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, występują na świecie coraz częściej. Ich rozwój zależy od wielu czynników: genetycznych, immunologicznych i środowiskowych. Coraz więcej uwagi poświęca się jednak także diecie jako jednemu z elementów, które mogą wpływać na ryzyko choroby.

Naukowcy związani z międzynarodowym projektem PURE przyjrzeli się tym razem produktom zbożowym. Chcieli sprawdzić, czy dla ryzyka IBD znaczenie ma nie tylko to, ile ich jemy, ale również sposób, w jaki są przetwarzane.

Ponad 140 tysięcy uczestników z 27 krajów

Analiza objęła ponad 140 tys. dorosłych z 27 krajów, obserwowanych przez wiele lat. W tym okresie rozpoznano 467 nowych przypadków nieswoistych chorób zapalnych jelit. Badacze uwzględnili w analizach m.in. wiek i płeć uczestników, ich aktywność fizyczną, palenie tytoniu, miejsce zamieszkania oraz ogólną jakość diety. Pozwoliło to dokładniej ocenić związek pomiędzy spożyciem poszczególnych produktów zbożowych a ryzykiem zachorowania.

Wyniki pokazały, że wyższe spożycie ultraprzetworzonych produktów zbożowych było związane z większym ryzykiem rozwoju IBD. W przypadku produktów zbożowych o niższym stopniu przetworzenia podobnej zależności nie stwierdzono.

– Dieta jest jednym z ważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka nieswoistych chorób zapalnych jelit. Badanie pokazuje, że szczególne znaczenie mogą mieć właśnie ultraprzetworzone produkty zbożowe, dlatego wyniki mają istotne znaczenie zarówno dla zaleceń żywieniowych, jak i strategii profilaktycznych – mówi dr Alicja Basiak-Rasała z Zakładu Badań Populacyjnych i Profilaktyki Chorób Cywilizacyjnych UMW.

Nie wszystkie produkty zbożowe są takie same

Wśród produktów uwzględnionych w obserwacjach znalazły się m.in. pakowane przemysłowo pieczywo, ciasta, ciastka oraz produkty instant na bazie makaronu. Autorzy badania podkreślają jednak, że wyników nie należy odnosić do wszystkich produktów zbożowych.

– To badanie koncentrowało się właśnie na produktach zbożowych i wykazało szczególnie silny związek z produktami wysoko przetworzonymi. Jednocześnie wysokiej jakości pieczywo o niższym stopniu przetworzenia lub spożycie ryżu nie zwiększało ryzyka wystąpienia chorób zapalnych jelit – wyjaśnia dr Alicja Basiak-Rasała.

To istotne rozróżnienie, ponieważ wskazuje, że problemem może być nie sama obecność zbóż w diecie, lecz to, w jaki sposób powstają produkty, które trafiają na talerz.

Co może odpowiadać za zwiększone ryzyko?

Badanie nie pozwala wskazać jednego konkretnego składnika odpowiedzialnego za obserwowany związek. Co więcej, podobnej zależności nie stwierdzono w przypadku wielu innych grup żywności, m.in. nieprzetworzonego czerwonego mięsa, drobiu, nabiału, produktów skrobiowych, warzyw, owoców czy roślin strączkowych. Badacze nie potwierdzili również związku między spożyciem sodu a ryzykiem rozwoju IBD.

Uwagę naukowców zwraca więc sam przemysłowy sposób przetwarzania żywności. Wśród czynników, które mogą odgrywać rolę, wymieniają dodatki technologiczne stosowane w produkcji, takie jak emulgatory, konserwanty czy maltodekstryny.

Badania eksperymentalne sugerują, że niektóre z nich mogą wpływać na skład mikrobioty jelitowej, osłabiać barierę jelitową i sprzyjać odpowiedzi zapalnej organizmu.

– Nie jest to pierwsza analiza wykorzystująca dane badania PURE w kontekście IBD. Wcześniejsza publikacja z 2021 roku wykazała związek pomiędzy ogólnym spożyciem żywności ultraprzetworzonej a ryzykiem nieswoistych chorób zapalnych jelit. Obecna praca pozwala precyzyjniej wskazać, że szczególne znaczenie mogą mieć właśnie ultraprzetworzone produkty zbożowe. Szacuje się, że nawet aż 40% emulgatorów w diecie spożywa się właśnie z przetworzonymi produktami zbożowymi – dodaje badaczka.

Ograniczać zamiast próbować całkowicie wyeliminować

Autorzy badania zalecają ograniczanie udziału żywności ultraprzetworzonej w codziennej diecie. Nie oznacza to jednak konieczności całkowitej rezygnacji z każdego produktu należącego do tej kategorii.

– Całkowite wyeliminowanie produktów ultraprzetworzonych jest dziś w praktyce bardzo trudne. Warto jednak jak najczęściej wybierać produkty świeże i minimalnie przetworzone oraz dbać o dietę bogatą w błonnik, pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce i rośliny strączkowe. Dobrym modelem żywienia pozostaje dieta śródziemnomorska, którą wiązano w innych badaniach z niższym ryzykiem wystąpienia IBD – podsumowuje dr Alicja Basiak-Rasała.

Polski wkład w jedno z największych badań epidemiologicznych

Publikacja powstała na podstawie danych z międzynarodowego badania PURE (Prospective Urban Rural Epidemiology) – jednego z największych projektów epidemiologicznych analizujących wpływ czynników społecznych, środowiskowych oraz związanych ze stylem życia na rozwój chorób przewlekłych.

Projekt jest obecnie realizowany w 27 krajach. Jego inicjatorem jest prof. Salim Yusuf z McMaster University w Kanadzie.

Polską kohortę PURE od 2007 roku prowadzą na Uniwersytecie Medycznym we Wrocławiu prof. Katarzyna Zatońska oraz prof. Andrzej Szuba. To jedno z największych i najdłużej realizowanych badań populacyjnych w Polsce. Jego wyniki regularnie znajdują odzwierciedlenie w międzynarodowych publikacjach i pomagają lepiej zrozumieć znaczenie modyfikowalnych czynników wpływających na zdrowie.

Materiał powstał na podstawie publikacji:

Ultraprocessed Grains and Risk of Inflammatory Bowel Disease: Results From the Prospective Urban Rural Epidemiology Study, Neeraj Narula, Emily C.L. Wong, Andrew Mente, Sumathy Rangarajan, Xinyue Lang, Qi Li, Mengxi Chen, Indu Mohan, Nafiza Mat-Nasir, Maria Luz Diaz, Patricio Lopez-Jaramillo, Ahmad Bahonar, Alvaro Avezum, Kubilay Karsidag, Annika Rosengren, Marc Evans M. Abat, Fernando Lanas, Elizabeth C. Swart, Rita Yusuf, Khalid F. Alhabib, Romaina Iqbal, Alicja Basiak-Rasała, Rasha Khatib, Afzalhussein Yusufali, Karen Yeates, Jephat Chifamba, John K. Marshall, Paul Moayyedi, Walter Reinisch, Salim Yusuf.