Raka Płuca: w jaki sposób radioterapia wpływa na układ odpornościowy?

Odporność organizmu jako sojusznik w walce z rakiem płuca

Rak płuca jest jednym z najczęściej występujących nowotworów w Polsce. Rocznie diagnozę tę słyszy ponad 20 tysięcy pacjentów[1]. Mimo postępów medycyny, jedynie około 14,5% z nich przeżywa pięć lat od momentu rozpoznania[2]. Współczesna onkologia dysponuje coraz skuteczniejszymi metodami leczenia: radioterapia i chemioterapia to stosowane od dawna, bardzo skuteczne metody niszczenia komórek nowotworowych. Przełomem ostatnich lat w leczeniu m.in. raka płuca jest immunoterapia, czyli leczenie działające poprzez wpływ na układ odpornościowy, nie do końca wiadomo jednak w jaki sposób optymalnie łączyć dostępne metody leczenia. Coraz więcej badań wskazuje, że radioterapia, która ma z jednej strony działanie immunosupresyjne – czyli zmniejszające odporność – może równocześnie działać stymulująco na układ odpornościowy oraz jego zdolność do rozpoznawania i zwalczania komórek nowotworowych. Lepsze zrozumienie tych mechanizmów może w przyszłości przyczynić się do opracowania skuteczniejszych i bezpieczniejszych terapii przeciwnowotworowych. Właśnie tym zagadnieniem zajmuje się lek. Zuzanna Nowicka-Kaszkowiak, stypendystka programu L’Oréal–UNESCO Dla Kobiet i Nauki w kategorii doktoranckiej.

Onkologia przyciąga mnie swoją złożonością. Proces nowotworowy opiera się na zaburzeniach podziału, naprawy i różnicowania komórek, a jego rozwój ma charakter ewolucyjny – jak zauważył francuski chemik Jacques Monod, rak to „statystyczna nieuchronność natury: kwestia przypadku i konieczności”[3]. Te same procesy zmienności genetycznej i selekcji, które rządzą ewolucją gatunków, pozwalają komórkom ciała ewoluować w kierunku nowotworzenia wewnątrz organizmu – mówi lek. Zuzanna Nowicka-Kaszkowiak.

Naukowczyni stara się zrozumieć, w jaki sposób leczenie z wykorzystaniem chemioterapii i radioterapii wpływa na układ odpornościowy oraz jego zdolność do rozpoznawania i zwalczania komórek nowotworowych. Ma nadzieję, że w przyszłości pozwoli to na opracowanie bezpieczniejszych i skuteczniejszych terapii.

Z laboratorium do pacjenta: badania z potencjałem praktycznego zastosowania

Przykładem praktycznego zastosowania innych badań lek. Zuzanny Nowickiej-Kaszkowiak jest test działający w oparciu o ekspresję (stężenie) cząsteczek mikroRNA we krwi, pozwalający wykryć i oszacować ekspozycję na nieznaną dawkę promieniowania jonizującego – czyli tzw. biodozymetr.

W sytuacji, kiedy pewna grupa ludzi zostaje narażona na działanie promieniowania, na przykład wskutek katastrofy nuklearnej lub celowego ataku, DNA ich komórek ulega uszkodzeniu, a komórki zaczynają umierać. Skutki tego działania – dramatyczny spadek odporności, biegunki, oparzenia – obserwuje się dopiero po kilku dniach, kiedy możliwości pomocy są już ograniczone. Opracowany przez zespół lek. Nowickiej-Kaszkowiak wspólnie z badaczami z Uniwersytetu Harvarda test pozwala jednak szybko i tanio określić, kto został narażony na działanie potencjalnie śmiertelnej dawki promieniowania i komu należy w pierwszej kolejności udzielić pomocy.

Nauka, która przybliża nas do skutecznego leczenia

Światowy Dzień Raka Płuca przypomina, że mimo ogromnego postępu medycyny choroba ta nadal pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej onkologii. Jednocześnie badania prowadzone przez naukowców, takich jak lek. Zuzanna Nowicka-Kaszkowiak, pokazują, że lepsze poznanie mechanizmów zachodzących w organizmie i wewnątrz samego nowotworu podczas leczenia może otworzyć drogę do skuteczniejszych i bardziej dopasowanych terapii. To właśnie połączenie wiedzy naukowej, innowacyjnych metod diagnostycznych i indywidualnego podejścia do pacjenta będzie kształtować przyszłość walki z rakiem płuca.

***

O stypendystce programu L’Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki

Lek. Zuzanna Nowicka-Kaszkowiak swoje badania, dotyczące powikłań radioterapii i biomarkerków ekspozycji na promieniowanie, prowadziła w ramach Indywidualnego toku studiów w Zakładzie Biostatystyki i Medycyny Translacyjnej pod kierunkiem profesora Wojciecha Fendlera. Jeszcze w trakcie studiów medycznych zrealizowała również staż badawczy w Cancer Research UK w Cambridge, podczas którego zajmowała się analizą danych sekwencjonowania pojedynczych komórek nowotworowych.

Po ukończeniu studiów, a następnie stażu podyplomowego w 2021 roku rozpoczęła studia doktoranckie w tym samym Zakładzie w ramach grantu PRELUDIUM BIS Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA) i Narodowego Centrum Nauki (NCN). Dzięki finansowaniu NAWA odbyła staż naukowy w Wydziale Fizyki Zakładu Radioterapii Harvard Medical School w Bostonie. Lek. Zuzanna Nowicka-Kaszkowiak jest także laureatką grantu PRELUDIUM NCN oraz stypendium START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Poza tym była częścią międzynarodowej drużyny badaczy wyróżnionych 1 nagrodą podczas warsztatów Integrated Mathematical Oncology w Moffitt Cancer Center na Florydzie. Był to początek współpracy międzynarodowej, której efektem była jej pierwszoautorska publikacja na temat matematycznego modelowania glejaka wielopostaciowego, która znalazła się na okładce czasopisma Cancer Research. W marcu 2025 r. rozpoczęła szkolenie specjalizacyjne w dziedzinie hematologii.

O programie L’Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki

Celem programu L’Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki prowadzonego w Polsce od 2001 roku jest promowanie osiągnięć naukowych utalentowanych badaczek, zachęcanie ich do kontynuacji prac zmierzających do rozwoju nauki oraz udzielenie wsparcia finansowego. Partnerami programu są Polski Komitet do spraw UNESCO, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Polska Akademia Nauk oraz UNGC Network Poland. Do 2025 roku w Polsce wyróżniono 137 naukowczyń. Wyboru, co roku dokonuje Jury pod przewodnictwem prof. Ewy Łojkowskiej.

Polska jest jednym ze 118 krajów, w których co roku przyznawane są stypendia dla utalentowanych naukowczyń. Program Dla Kobiet i Nauki jest częścią globalnej inicjatywy For Women in Science, która powstała dzięki partnerstwu L’Oréal i UNESCO. Międzynarodowa nagroda przyznawana jest co roku w Paryżu w ramach For Women in Science Week pięciu laureatkom, których odkrycia dostarczają odpowiedzi na kluczowe problemy ludzkości.

inf pras

[1] https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/pluco/epidemiologia

[2] Krzakowski M, Jassem J, Antczak A, Błasińska K, Chorostowska-Wynimko J, Dziadziuszko R, Głogowski M, Grodzki T, et al. Nowotwory klatki piersiowej. Onkol Prakt Klin Edu 2022;8(1):1–41.

[3] Leonard RCF. Cancer-the Evolutionary Legacy. J R Soc Med. 2001 Jun;94(6):308–9. PMCID: PMC1281537.