Dostęp do pomocy dla osób starszych z chorobami neurodegeneracyjnymi w dużej mierze zależał od miejsca zamieszkania, zaangażowania lekarzy POZ oraz aktywności samorządów i organizacji pozarządowych. Główny ciężar wieloletniej opieki spoczywał na rodzinach. Najwyższa Izba Kontroli przedstawiła te ustalenia podczas wspólnego posiedzenia sejmowych komisji zdrowia oraz polityki społecznej i rodziny.
NIK: Opieka nad osobami z chorobami neurodegeneracyjnymi wciąż zależy od miejsca zamieszkania
Opublikowano 9 listopada 2026 12:10
Posłowie zapoznali się z wynikami kontroli dotyczącej opieki nad osobami starszymi z chorobami neurodegeneracyjnymi i wsparcia ich opiekunów, a także ze stanowiskami resortów zdrowia oraz rodziny, pracy i polityki społecznej. Ustalenia Izby prezentował m.in. jej prezes Mariusz Haładyj, który podkreślił, że kontrolę przeprowadzono „z perspektywy pacjenta i opiekuna”.
NIK zbadała funkcjonowanie systemu w latach 2022–2024. Kontrola objęła oba ministerstwa, po trzy urzędy marszałkowskie, placówki POZ, ośrodki pomocy społecznej i organizacje pozarządowe. Przeprowadzono też badania ankietowe w województwach śląskim, wielkopolskim i podkarpackim.
Według danych Ministerstwa Zdrowia przytoczonych przez NIK pod koniec 2024 r. w Polsce było 680 tys. osób ze zdiagnozowanymi chorobami neurodegeneracyjnymi, w tym 226 tys. z chorobą Alzheimera. Dane te obejmują chorych w różnym wieku. Nie uwzględniają natomiast osób, u których choroby jeszcze nie rozpoznano, dlatego rzeczywista liczba pacjentów może być wyższa.
Izba podkreśla, że osoby z chorobami neurodegeneracyjnymi potrzebują często jednocześnie leczenia, rehabilitacji, pomocy w codziennych czynnościach i wsparcia psychologicznego. Tymczasem ochrona zdrowia i pomoc społeczna działają w odrębnych systemach, bez odpowiedniej koordynacji. Brakuje również trwałego modelu organizacji i finansowania opieki dziennej.
Problemy te nie są nowe. NIK wskazywała na nie już w 2016 r., podczas kontroli dotyczącej osób z chorobą Alzheimera i ich rodzin. Wiele ówczesnych ustaleń pozostaje aktualnych.
Jednym z nich jest niedostateczna wczesna diagnostyka. W trzech skontrolowanych placówkach POZ zdecydowana większość lekarzy nie oceniała funkcji poznawczych pacjentów w wieku co najmniej 60 lat ani nie korzystała ze standaryzowanych testów. W dokumentacji żadnego z 230 pacjentów w wieku 75 lat i więcej, zbadanej przez NIK, nie odnotowano przeprowadzenia wstępnej oceny geriatrycznej. Wyjaśniano to brakiem Centrów Zdrowia 75+ w województwach objętych kontrolą.
Nie uruchomiono również opracowanego w 2022 r. programu pilotażowego wczesnego wykrywania zaburzeń otępiennych u osób po 60. roku życia z podejrzeniem deficytu funkcji poznawczych. Ministerstwo Zdrowia zrezygnowało z jego wdrożenia, wskazując na konieczność zmiany pierwotnych założeń.
NIK zwraca szczególną uwagę na sytuację rodzin, które najczęściej przejmują obowiązki związane z wieloletnią opieką nad chorymi. Z ankiety przeprowadzonej w trzech województwach wynika, że w okresie od 2022 r. do końca pierwszego kwartału 2024 r. jedynie 77 z 439 badanych gmin, czyli 17,5 proc., przeprowadziło diagnozę sytuacji osób starszych i ich opiekunów. Ponad 86 proc. ankietowanych gmin w okresie od 2023 r. do końca pierwszego półrocza 2024 r. nie realizowało żadnych programów ani projektów skierowanych do osób starszych z chorobami neurodegeneracyjnymi lub ich opiekunów.
Część potrzeb zaspokajały organizacje pozarządowe. Izba zaznacza jednak, że ze względu na skalę potrzeb ich działalność nie może zastąpić pomocy instytucji publicznych.
Kontrola wykazała także braki w przygotowaniu służb do kontaktu z osobami cierpiącymi na choroby neurodegeneracyjne. Spośród 100 ankietowanych jednostek straży miejskiej i gminnej tylko w pięciu część funkcjonariuszy przeszła odpowiednie szkolenie. Wśród 70 badanych komend Policji i Państwowej Straży Pożarnej przeszkolonych funkcjonariuszy miało 13 jednostek. NIK wskazuje, że umiejętność postępowania z osobą chorą jest szczególnie ważna w sytuacji jej zagubienia lub zagrożenia bezpieczeństwa.
Podczas posiedzenia sejmowych komisji Izba przedstawiła pięć kierunków zmian. Są to: rozwój wczesnej diagnostyki z określeniem roli lekarzy POZ i zapewnieniem dostępu do specjalistów, wprowadzenie standardów opieki dostosowanych do kolejnych etapów choroby, lepsza współpraca ochrony zdrowia z pomocą społeczną, rozwój dziennych usług środowiskowych oraz stworzenie stabilnego systemu pomocy dla opiekunów.
Prezes NIK przypomniał również o przyjęciu w grudniu 2025 r. Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, polityki publicznej do roku 2030. To pierwszy kompleksowy dokument rządowy poświęcony tej problematyce. Zakłada m.in. poprawę profilaktyki i diagnostyki, rozwój opieki nad chorymi oraz pomoc ich rodzinom.
We wrześniu 2026 r. Ministerstwo Zdrowia zainaugurowało realizację programu. Powołano również zespół, którego zadaniem jest monitorowanie jego wdrażania.
