Przedstawiciel ochrony zdrowia w procedurze zabezpieczenia dziecka w trybie art. 12a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej

Michał Lewoc

Natychmiastowa ochrona dziecka zagrożonego przemocą domową

Właśnie takim sytuacjom służy szczególna procedura zapewnienia dziecku ochrony, wprowadzona do polskiego porządku prawnego w 2010 r., a obecnie uregulowana w art. 12a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Pozwala ona – jeszcze przed wydaniem rozstrzygnięcia przez sąd rodzinny – zapewnić dziecku bezpieczeństwo poprzez umieszczenie go u innej niezamieszkującej wspólnie osoby najbliższej, w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo instytucjonalnej pieczy zastępczej. Jest to jeden z najbardziej interwencyjnych instrumentów ochrony dziecka funkcjonujących w polskim systemie prawnym.

Szczególne znaczenie tej procedury dla przedstawicieli ochrony zdrowia wynika z tego, że nie jest ona działaniem podejmowanym samodzielnie przez pracownika socjalnego. Decyzję o zapewnieniu dziecku ochrony pracownik socjalny podejmuje wspólnie z funkcjonariuszem Policji oraz lekarzem, ratownikiem medycznym lub pielęgniarką. Udział przedstawiciela ochrony zdrowia nie jest zatem fakultatywnym elementem interwencji, lecz częścią przewidzianego przez ustawodawcę mechanizmu podejmowania decyzji.

Ustawodawca przyjął w ten sposób model wielospecjalistycznej oceny sytuacji dziecka. Pracownik socjalny wnosi wiedzę dotyczącą sytuacji rodzinnej i możliwości zapewnienia dziecku dalszej opieki, funkcjonariusz Policji ocenia przede wszystkim kwestie bezpieczeństwa, natomiast przedstawiciel ochrony zdrowia wnosi wiedzę pozwalającą ocenić stan zdrowia dziecka oraz jego potrzeby medyczne. Lekarz, pielęgniarka lub ratownik medyczny nie są więc jedynie osobami „towarzyszącymi” interwencji – należą do trzech podmiotów uczestniczących w podejmowaniu decyzji o zapewnieniu dziecku ochrony.

Kiedy można zastosować art. 12a?

Przesłanką zastosowania procedury jest zagrożenie życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą domową. W praktyce nie chodzi wyłącznie o przypadki przemocy fizycznej. Zagrożenie może wynikać również z przemocy psychicznej, seksualnej, zaniedbania lub innych form przemocy domowej.

Wbrew obiegowym opiniom, zastosowanie art. 12a nie wymaga stwierdzenia widocznych obrażeń ciała. Ustawodawca przyjął bowiem, że również długotrwałe zaniedbanie czy przemoc psychiczna mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a nawet stanowić zagrożenie dla życia dziecka.

Dlaczego udział przedstawiciela ochrony zdrowia jest obowiązkowy?

Zgodnie z art. 12a ustawy decyzja o zapewnieniu dziecku ochrony podejmowana jest wspólnie z lekarzem, ratownikiem medycznym lub pielęgniarką. Udział przedstawiciela ochrony zdrowia nie ma charakteru fakultatywnego.

Zadaniem przedstawiciela ochrony nie jest rozstrzyganie czy dziecko doznaje przemocy domowej. Ocena ta należy do wszystkich uczestników procedury i opiera się na całokształcie zgromadzonych informacji. Rolą przedstawiciela ochrony zdrowia jest natomiast profesjonalna ocena stanu zdrowia dziecka oraz określenie, czy wymaga ono natychmiastowej pomocy medycznej, dalszej diagnostyki lub hospitalizacji.

Jest to szczególnie istotne w przypadkach, gdy skutki przemocy nie są widoczne dla osób nieposiadających wykształcenia medycznego. Objawy przewlekłego stresu, wyczerpania organizmu, zaburzeń psychosomatycznych czy następstwa zaniedbania mogą być trudne do rozpoznania przez pracownika socjalnego lub funkcjonariusza policji.

Kwestionariusz szacowania ryzyka – nowe narzędzie oceny

Istotną zmianę przyniosło wejście w życie rozporządzenia Rady Ministrów z 19 lutego 2025 roku w sprawie wzoru kwestionariusza szacowania ryzyka zagrożenia dla życia lub zdrowia dziecka.

Celem kwestionariusza jest ujednolicenie sposobu oceny zagrożenia oraz ograniczenie ryzyka podejmowania decyzji wyłącznie na podstawie subiektywnych ocen uczestników procedury. Formularz wskazuje czynniki ryzyka, które należy uwzględnić podczas podejmowania decyzji o zapewnieniu dziecku ochrony.

Szczególne znaczenie ma fakt, że niektóre sytuacje wskazane w kwestionariuszu – przede wszystkim określone formy przemocy fizycznej oraz przemoc seksualna wobec dziecka – zostały przez ustawodawcę uznane za okoliczności stanowiące zagrożenie dla jego życia lub zdrowia. W takich przypadkach zastosowanie środków ochronnych powinno być traktowane jako konieczna reakcja państwa.

Pozostałe czynniki wskazane w kwestionariuszu nie przesądzają automatycznie o konieczności zastosowania art. 12a, lecz wymagają indywidualnej oceny sytuacji dziecka.

Warto podkreślić, że podpis przedstawiciela ochrony zdrowia pod kwestionariuszem nie oznacza potwierdzenia, iż dziecko doznaje przemocy domowej. Stanowi jedynie potwierdzenie udziału w ocenie ryzyka przeprowadzonej przy wykorzystaniu kryteriów określonych przez przepisy prawa.

Badanie dziecka i problem zgody rodziców

Jednym z praktycznych problemów pojawiających się podczas stosowania art. 12a jest kwestia zgody rodziców na badanie dziecka.

Należy pamiętać, że ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej przyznaje osobie doznającej przemocy domowej prawo do bezpłatnego badania, służącego ustaleniu skutków przemocy. W przypadku dziecka, które może być potencjalnie osobą doznającą przemocy, nie można uzależniać przeprowadzenia badania od zgody rodzica, który może być sprawcą krzywdzenia lub chronić osobę stosującą przemoc.

Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do podważenia celu całej procedury i umożliwiałoby blokowanie działań ochronnych przez osoby, wobec których podejrzenie przemocy jest właśnie kierowane.

Udział przedstawiciela ochrony zdrowia – element konieczny procedury

Udział przedstawiciela ochrony zdrowia w procedurze określonej w art. 12a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej nie ma charakteru fakultatywnego. Ustawa przewiduje, że decyzję o zapewnieniu dziecku ochrony pracownik socjalny podejmuje wspólnie z funkcjonariuszem Policji oraz lekarzem, ratownikiem medycznym lub pielęgniarką. Oznacza to, że przedstawiciel ochrony zdrowia jest jednym z trzech koniecznych uczestników procesu podejmowania tej decyzji.

W praktyce funkcję tę może pełnić m.in. ratownik medyczny. Jest to szczególnie istotne w sytuacjach, w których stan dziecka może wskazywać na nagłe zagrożenie zdrowotne i na miejsce zdarzenia zostaje zadysponowany zespół ratownictwa medycznego. Nie oznacza to jednak, że udział ochrony zdrowia w procedurze art. 12a został powierzony wyłącznie systemowi Państwowego Ratownictwa Medycznego. Ustawodawca wskazuje alternatywnie lekarza, ratownika medycznego lub pielęgniarkę.

W praktyce sygnalizowane są trudności z zapewnieniem udziału przedstawiciela ochrony zdrowia. Nie powinny być one jednak traktowane jako okoliczność pozwalająca na pominięcie tego uczestnika procedury. Trudności organizacyjne nie znoszą ustawowego wymogu wspólnego podjęcia decyzji przez przedstawicieli trzech obszarów: pomocy społecznej, Policji i ochrony zdrowia.

Z punktu widzenia lekarza, ratownika medycznego lub pielęgniarki oznacza to, że zwrócenie się o udział w procedurze art. 12a nie powinno być traktowane jako prośba o fakultatywną konsultację medyczną. Przedstawiciel ochrony zdrowia został przez ustawodawcę włączony w mechanizm służący natychmiastowej ochronie życia i zdrowia dziecka. Jego zadaniem jest przede wszystkim wykorzystanie wiedzy medycznej do oceny stanu zdrowia dziecka i jego potrzeb zdrowotnych oraz wniesienie tej oceny do wspólnie podejmowanej decyzji.

Szczególnie istotne jest przy tym właściwe rozumienie odpowiedzialności przedstawiciela ochrony zdrowia. Nie jest jego zadaniem samodzielne rozstrzygnięcie, czy w rodzinie dochodzi do przemocy domowej ani przeprowadzenie postępowania dowodowego w tym zakresie. Lekarz, ratownik medyczny lub pielęgniarka ma przede wszystkim dokonać profesjonalnej oceny stanu zdrowia dziecka oraz wskazać, czy wymaga ono dalszej diagnostyki, leczenia, hospitalizacji lub innych świadczeń zdrowotnych. Ocena ta staje się następnie jednym z elementów wspólnej decyzji dotyczącej zapewnienia dziecku ochrony.

Znaczenie współpracy międzyinstytucjonalnej

W 2021 roku raport GREVIO (Grupa Ekspertów do spraw Przeciwdziałania Przemocy wobec Kobiet i Przemocy Domowej - jest niezależnym organem monitorującym przestrzeganie praw człowieka, któremu powierzono kontrolę wdrażania Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (CETS nr 210, „Konwencja Stambulska”)) dotyczący wdrażania Konwencji Stambulskiej w Polsce zwrócił uwagę na konieczność stosowania skutecznego modelu wieloinstytucjonalnej oceny ryzyka. Szczególnie podkreślono potrzebę uwzględniania sytuacji dzieci będących świadkami przemocy domowej.

Procedura z art. 12a stanowi przykład realizacji tego zalecenia. Pracownik socjalny wnosi wiedzę o sytuacji rodzinnej dziecka, policjant zapewnia bezpieczeństwo i informacje dotyczące wcześniejszych interwencji, natomiast przedstawiciel ochrony zdrowia dokonuje oceny stanu zdrowia dziecka. Dopiero połączenie tych perspektyw pozwala na podjęcie decyzji odpowiadającej rzeczywistemu poziomowi zagrożenia.

Podsumowanie

Przedstawiciel ochrony zdrowia pełni w procedurze określonej w art. 12a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej rolę znacznie szerszą niż jedynie formalny uczestnik czynności. Jego zadaniem jest profesjonalna ocena stanu zdrowia dziecka oraz wskazanie, czy wymaga ono natychmiastowej pomocy medycznej, dalszej diagnostyki lub hospitalizacji.

Wprowadzenie kwestionariusza szacowania ryzyka dodatkowo podkreśliło znaczenie wiedzy medycznej w procesie oceny zagrożenia. Skuteczność całej procedury zależy bowiem nie tylko od właściwej identyfikacji przemocy, ale przede wszystkim od szybkiej i profesjonalnej ochrony zdrowia oraz życia dziecka.

Michał Lewoc – sędzia Sądu Rejonowego w Legnicy, doktor nauk prawnych.

Artykuł powstał w ramach kampanii „Lekarzu, reaguj na przemoc!”. Elementem kampanii jest portal edukacyjny www.lekarzureagujnaprzemoc.pl Znajdziesz tam m.in. odpowiedzi na pytania: co zrobić kiedy podejrzewasz, że pacjent doznaje przemocy domowej?, jak rozmawiać z pacjentem, często pełnym lęku i negującym przemoc w domu? jak i gdzie zgłaszać przypadki przemocy domowej?, a także materiały edukacyjne: publikacje, filmy instruktażowe i webinary.

Zadanie współfinansowane ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Realizatorem kampanii jest Fundacja Studio Profilaktyki Społecznej