Lekarz w systemie przeciwdziałania przemocy domowej

Miejsce ochrony zdrowia w systemie przeciwdziałania przemocy domowej

System przeciwdziałania przemocy domowej opiera się na współpracy wielu instytucji. Tworzą go między innymi jednostki pomocy społecznej, policja, oświata, gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych, organizacje pozarządowe oraz przedstawiciele ochrony zdrowia.

W każdej gminie funkcjonuje zespół interdyscyplinarny, którego zadaniem jest koordynowanie działań podejmowanych wobec osób doznających przemocy domowej oraz osób stosujących przemoc. W indywidualnych sprawach powoływane są grupy diagnostyczno-pomocowe, skupiające specjalistów reprezentujących różne służby i instytucje.

Choć lekarze nie uczestniczą w pracach ww. zespołów lub grup na co dzień, to właśnie od ich spostrzeżeń często rozpoczyna się proces udzielania pomocy rodzinom, w których dochodzi do przemocy. Trudno wskazać inną grupę zawodową, mającą równie szeroki kontakt z osobami w różnym wieku, pochodzącymi z odmiennych środowisk społecznych i rodzinnych. W związku z tym, że przemoc domowa dotyka każdej grupy społecznej i wiekowej, rola lekarzy w zakresie rozpoznania objawów przemocy w czasie rozmowy z pacjentem oraz podjęcia działań w celu zatrzymania przemocy jest niezwykle istotna.

Dlaczego lekarz może dostrzec przemoc jako pierwszy?

W debacie publicznej przeciwdziałanie przemocy domowej najczęściej kojarzone jest z działaniami policji, pomocy społecznej czy sądów. W rzeczywistości jednak skuteczność całego systemu zależy często od tego, czy odpowiednio wcześnie zostaną dostrzeżone pierwsze sygnały świadczące o zagrożeniu.

W wielu przypadkach osobą, która jako pierwsza ma szansę zauważyć te sygnały, jest właśnie lekarz. Osoby doznające przemocy nie zawsze decydują się na zgłoszenie sprawy organom ścigania. Często przez długi czas ukrywają swoją sytuację z obawy przed osobą stosującą przemoc, poczucia wstydu, zależności ekonomicznej od osoby, która krzywdzi lub troski o dzieci. Jednocześnie korzystają ze świadczeń zdrowotnych, często wielokrotnie zgłaszając się do różnych placówek medycznych.

W świadomości społecznej przemoc domowa nadal bywa utożsamiana przede wszystkim z przemocą fizyczną. Podejrzenie przemocy mogą wzbudzać podbiegnięcia krwawe, złamania, oparzenia czy urazy powstające w różnych fazach gojenia. Ale przemoc domowa nie zawsze pozostawia widoczne obrażenia. Pacjenci zgłaszający się do placówek ochrony zdrowia mogą doznawać także przemocy psychicznej, seksualnej, czy też ekonomicznej .

W praktyce medycznej oznacza to, że brak obrażeń ciała nie wyklucza występowania przemocy domowej. Pacjent może zgłaszać się z objawami przewlekłego stresu, zaburzeniami snu, stanami depresyjnymi, zaburzeniami lękowymi, dolegliwościami psychosomatycznymi czy zaostrzeniem chorób przewlekłych, które mogą stanowić konsekwencję długotrwałego funkcjonowania w środowisku przemocy.

Niepokój powinny wzbudzać również sytuacje, w których wyjaśnienia pacjenta pozostają w oczywistej sprzeczności z charakterem stwierdzonych obrażeń albo gdy osoba towarzysząca pacjentowi próbuje kontrolować przebieg rozmowy lub uniemożliwia swobodne udzielanie odpowiedzi.

Rozpoznanie przemocy domowej nie wymaga jednak od lekarza pewności co do jej występowania. Ustawodawca posługuje się pojęciem podejrzenia przemocy domowej. Oznacza to, że działania ochronne powinny zostać podjęte już wtedy, gdy okoliczności sprawy wskazują na możliwość jej występowania.

Obowiązki lekarza po powzięciu podejrzenia przemocy

Podstawowym zadaniem lekarza jest zapewnienie pacjentowi niezbędnej pomocy medycznej. Jednocześnie należy ocenić, czy istnieją przesłanki wskazujące na występowanie przemocy domowej oraz czy sytuacja nie stwarza bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia.

W przypadku uzasadnionego podejrzenia przemocy domowej przedstawiciel ochrony zdrowia może wszcząć procedurę „Niebieskiej Karty”. Jej celem jest uruchomienie działań pomocowych i ochronnych, realizowanych przez właściwe instytucje.

Należy podkreślić, że procedura ta nie służy ustaleniu odpowiedzialności karnej osoby stosującej przemoc. Jej podstawowym zadaniem jest zatrzymanie przemocy i zapewnienie bezpieczeństwa osobie jej doznającej.

W określonych sytuacjach konieczne może być również zawiadomienie policji, sądu opiekuńczego albo prokuratury. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, w których przemoc stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia albo istnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa. Zadaniem lekarza nie jest ustalanie odpowiedzialności osoby stosującej przemoc, lecz podjęcie działań przewidzianych przez przepisy prawa.

Szczególna sytuacja dzieci

Szczególnej uwagi wymagają przypadki dotyczące małoletnich. Ustawodawca jednoznacznie wskazał, że dziecko jest osobą doznającą przemocy domowej nie tylko wtedy, kiedy jest bezpośrednio krzywdzone, ale także gdy jest świadkiem przemocy wobec swoich najbliższych. W obu sytuacjach jego dobro jest poważnie zagrożone.

Lekarz, który nabierze podejrzeń co do występowania przemocy wobec dziecka lub w jego otoczeniu rodzinnym, powinien rozważyć podjęcie działań przewidzianych przez przepisy prawa. W praktyce oznacza to nie tylko zapewnienie pomocy medycznej, ale również współpracę z instytucjami odpowiedzialnymi za ochronę dzieci. Chodzi to o powiadomienie właściwego sądu opiekuńczego, czy też zawiadomienie organów ścigania o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, w tym zwłaszcza w przedmiocie wykorzystania seksualnego dzieci. Warto przypomnieć, że zaniechanie tego obowiązku grozi odpowiedzialnością karą z art. 240 § 1 Kodeksu karnego do 3 lat pozbawienia wolności.

Dokumentacja medyczna jako ważny element ochrony

Dokumentacja medyczna sporządzana przez lekarza może mieć istotne znaczenie nie tylko dla procesu leczenia, ale również dla późniejszych działań, podejmowanych przez instytucje odpowiedzialne za ochronę osób doznających przemocy.

Rzetelny opis obrażeń, zgłaszanych dolegliwości oraz okoliczności podawanych przez pacjenta może stanowić cenne źródło informacji dla organów prowadzących postępowania karne, cywilne lub rodzinne. Z tego względu wszelkie ustalenia powinny być odnotowywane w sposób możliwie dokładny, obiektywny i wolny od ocen.

Szczególne znaczenie ma również wydawane przez lekarza zaświadczenie o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej, stanowiące załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 29 sierpnia 2023 r. w sprawie wzoru zaświadczenia lekarskiego o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej (Dz. U. poz. 1827). Dokument ten może odgrywać ważną rolę w procesie ochrony osoby pokrzywdzonej oraz dokumentowania skutków stosowanych wobec niej zachowań.

Podsumowanie

Przedstawiciele ochrony zdrowia stanowią jedno z najważniejszych ogniw systemu przeciwdziałania przemocy domowej. To właśnie lekarz często jako pierwszy ma możliwość dostrzeżenia sygnałów świadczących o zagrożeniu i uruchomienia działań prowadzących do ochrony osoby pokrzywdzonej.

Skuteczne przeciwdziałanie przemocy domowej wymaga nie tylko znajomości procedur, ale przede wszystkim wrażliwości na potrzeby pacjenta oraz świadomości, że nawet pozornie rutynowa wizyta może stać się początkiem procesu prowadzącego do przerwania przemocy i przywrócenia bezpieczeństwa całej rodzinie.

Autor: Michał Lewoc – sędzia Sądu Rejonowego w Legnicy, doktor nauk prawnych.

Artykuł powstał w ramach kampanii „Lekarzu, reaguj na przemoc!”. Elementem kampanii jest portal edukacyjny www.lekarzureagujnaprzemoc.pl Znajdziesz tam m.in. odpowiedzi na pytania: co zrobić kiedy podejrzewasz, że pacjent doznaje przemocy domowej?, jak rozmawiać z pacjentem, często pełnym lęku i negującym przemoc w domu? jak i gdzie zgłaszać przypadki przemocy domowej?, a także materiały edukacyjne: publikacje, filmy instruktażowe i webinary.

Zadanie współfinansowane ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Realizatorem kampanii jest Fundacja Studio Profilaktyki Społecznej