Szczepienia przez całe życie. Polska ma potencjał, ale system kuleje

Według raportu „State of Vaccine Confidence in the EU", między 2018 a 2022 rokiem zaufanie Polaków do szczepień wzrosło o 4,9 proc. - jeden z wyższych wyników w Unii Europejskiej. Globalne programy szczepień uratowały co najmniej 154 miliony istnień w ciągu ostatnich 50 lat, co według badań opublikowanych w 2024 r. w „Lancecie" oznacza 6 uratowanych żyć na minutę przez pół wieku.

Mimo to w Polsce szczepienia wciąż kojarzą się głównie z profilaktyką dzieci i młodzieży. Dorosłych nikt skutecznie nie przypomina o dawkach uzupełniających, a system tego nie ułatwia. Nie jest to zresztą wyzwanie wyłącznie polskie - zarówno Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób, jak i WHO promują koncepcję life-course immunisation, czyli szczepień przez całe życie.

Apteka coraz ważniejszym punktem szczepień

W 2025 r. apteki zrealizowały ponad 60 proc. wszystkich szczepień przeciw COVID-19, ok. 30 proc. przeciw RSV i 20 proc. przeciw grypie. System jest konsekwentnie rozwijany: od 1 kwietnia 2025 r. refundacją objęto szczepionki przeciw RSV (dla ciężarnych i osób po 65. roku życia) oraz przeciw półpaścowi, a od 1 lutego 2026 r. katalog bezpłatnych szczepień dla dorosłych w aptekach rozszerzono o ospę wietrzną, dur brzuszny, meningokoki (B i ACWY), żółtą gorączkę oraz szczepionkę skojarzoną przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi i polio.

- Rozszerzenie katalogu bezpłatnych świadczeń to bardzo ważny krok. Pokazuje, że apteka przestaje być wyłącznie miejscem wydania leku, a staje się realnym, systemowym punktem profilaktyki zdrowotnej. Żeby jednak w pełni wykorzystać ten potencjał, trzeba dalej upraszczać ścieżkę pacjenta - mówi dr Mikołaj Konstanty, prezydent Farmaceutycznej Grupy Unii Europejskiej (PGEU), wiceprezes Naczelnej Rady Aptekarskiej. Postuluje m.in. systemowy dostęp farmaceutów do historii szczepień pacjenta oraz możliwość szczepienia poza apteką - w DPS-ach, szkołach i zakładach pracy.

Szczepienia w planach fiskalnych - luka do wypełnienia

Eksperci wskazują na poważną lukę systemową: szczepienia nie figurują w polskim „Średniookresowym planie budżetowo-strukturalnym na lata 2025–2028" jako inwestycja. A mogłyby - regulacje UE dopuszczają finansowanie działań wzmacniających odporność populacyjną, co może nawet wydłużyć realizację planu z 4 do 7 lat.

- Konieczne wydaje się systemowe uwzględnienie wydatków na szczepienia w ramach planów fiskalnych jako inwestycji o wysokiej stopie zwrotu społeczno-gospodarczego. Włączenie szczepień do priorytetów fiskalnych pozwoli nie tylko ograniczyć przyszłe koszty systemu ochrony zdrowia, ale także zwiększyć aktywność zawodową i produktywność społeczeństwa - mówi prof. dr hab. Marcin Czech, kierownik Zakładu Farmakoekonomiki w Instytucie Matki i Dziecka.

Liczby mówią same za siebie: według WHO szczepienia zapobiegają 3,5–4 milionom zgonów rocznie, a ekonomiści szacują, że każdy dolar zainwestowany w programy szczepień zwraca nawet szesnastokrotność poniesionych kosztów.

HPV - szczepienie, które nie wychodzi z cienia

Wzrost zaufania do szczepień nie objął HPV. Z bezpłatnego programu skorzystało zaledwie 13,46 proc. dzieci w wieku 9–14 lat i 16 proc. w grupie 15–18 lat. Tymczasem w Finlandii i Wielkiej Brytanii, gdzie wyszczepialność jest niemal stuprocentowa, w 2025 r. nie odnotowano żadnego przypadku raka szyjki macicy u kobiet szczepionych w wieku 12–13 lat.

Cyfrowa karta szczepień - postulat środowiska

Polska ma narzędzia cyfrowe, które wzbudzają uznanie za granicą - IKP i mObywatel. Eksperci apelują jednak o wprowadzenie w IKP obowiązkowej cyfrowej karty szczepień z automatycznymi przypomnieniami o dawkach i pełną integracją dokumentacji. Tegoroczny Europejski Tydzień Szczepień (19–25 kwietnia) pod hasłem „Szczepienia chronią każde pokolenie" przypomniał, że odporność populacyjna jest wypadkową decyzji systemowych, nie tylko indywidualnych. Narzędzia są dostępne - brakuje jeszcze woli politycznej i spójności w dokumentach fiskalnych.

inf pras

• Raport State of Vaccine Confidence in the EU (2022), https://health.ec.europa.eu/publications/state-vaccine-confidence-eu-2022_en.
• https://www.unicef.org/kosovoprogramme/press-releases/global-immunization-efforts-have-saved-least-154-million-lives-over-past-50-years.
• Ministerstwo Zdrowia; Narodowy Fundusz Zdrowia; pacjent.gov.pl; ezdrowie.gov.pl.
• Dane z oficjalnej strony internetowej Światowej Organizacji Zdrowia: https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization/#tab=tab_1
• Artykuł naukowy: Return On Investment From Childhood Immunization In Low- And Middle-Income Countries, 2011–20, Sachiko Ozawa, Samantha Clark, Allison Portnoy, Simrun Grewal, Logan Brenzel, and Damian G. Walker. , https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2015.1086
• Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. COVID-19 Vaccination Mandates and Incidence of COVID‑19 Cases, Hospitalizations, and Deaths in the United States. Health Affairs, 2021/2022.
• https://www.consilium.europa.eu/pl/policies/how-european-semester-works/
• https://health.ec.europa.eu/vaccination/life-course-immunisation_en
• https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/essential-programme-on-immunization/integration [10] https://opzci.pl/wp-content/uploads/2024/04/Bariery-w-dostepie-do-szczepien_ExSum_OPZCI_042024_WWW-1.pdf