Dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną trafiają do domów pomocy społecznej, choć zgodnie z założeniami systemu powinno to być rozwiązanie ostateczne. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli pokazuje, że w praktyce w placówkach przeznaczonych dla dzieci dominują dorośli mieszkańcy, a małoletni często mieszkają wspólnie z osobami w wieku nawet 70–90 lat. NIK wskazuje na luki systemowe, brak specjalistycznej pieczy zastępczej i konieczność pilnych zmian legislacyjnych.
DPS-y nie są miejscem dla dzieci? NIK wskazuje na systemowe zaniedbania
Opublikowano 20 maja 2026 08:13
Z tego artykułu dowiesz się:
- Niepokojący stan dzieci w domach pomocy społecznej: Z raportu Najwyższej Izby Kontroli wynika, że dzieci z niepełnosprawnością intelektualną często trafiają do placówek, gdzie dominują dorośli, co zagraża ich rozwojowi i bezpieczeństwu.
- Brak specjalistycznej pieczy zastępczej: System wsparcia dla dzieci jest niewystarczający, a dramatycznie mała liczba zawodowych rodzin zastępczych sprawia, że maluchy lądują w domach opieki, które nie są przystosowane do ich potrzeb.
- Walka o lepsze standardy opieki: NIK apeluje o pilne zmiany legislacyjne, w tym wprowadzenie pieczy długoterminowej oraz lepsze standardy bezpieczeństwa w domach pomocy społecznej.
- Problemy z terapią i rehabilitacją: Dzieci w DPS-ach często mają ograniczony dostęp do terapii, co wynika z braku dostępnych specjalistów w godzinach, gdy są w placówkach edukacyjnych.
- Rekomendacje dla rządu: NIK wskazuje na potrzebę koordynacji między systemem ochrony zdrowia, edukacji oraz pomocy społecznej, aby skuteczniej wspierać dzieci z niepełnosprawnościami.
Dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną, dla których nie udało się znaleźć miejsca w rodzinnej pieczy zastępczej lub placówkach opiekuńczo-leczniczych, trafiają do domów pomocy społecznej (DPS). Jak wynika z kontroli Najwyższej Izby Kontroli, obecny system wsparcia nie zapewnia im odpowiednich warunków rozwoju, bezpieczeństwa ani stabilności emocjonalnej.
Najbardziej pożądaną formą wsparcia dla takich dzieci byłaby specjalistyczna rodzinna piecza zastępcza. Problemem pozostaje jednak dramatycznie mała liczba zawodowych rodzin zastępczych specjalistycznych. W efekcie małoletni trafiają do DPS-ów – zarówno tych przeznaczonych dla dzieci i młodzieży, jak i tzw. placówek łączonych, w których mieszkają również osoby dorosłe.
NIK zwraca uwagę, że nawet w DPS-ach formalnie przeznaczonych dla dzieci zdecydowaną większość mieszkańców stanowią dorośli. W latach 2022–2025 osoby powyżej 25. roku życia stanowiły tam średnio 66 proc. mieszkańców. Najstarsi lokatorzy takich placówek mieli nawet 76 lat. W DPS-ach łączonych odsetek osób dorosłych sięgał 88–90 proc.
– Miejsca przeznaczone wyłącznie dla dzieci zajmowały na ogół osoby dorosłe, które zgodnie z przepisami mogły przebywać w domach pomocy społecznej po ukończeniu 30. roku życia, co w praktyce oznaczało, że niemal wszyscy mieszkańcy umieszczeni w DPS jako dzieci pozostawali w nim do końca życia – podkreśla Marzena Baradziej ze Świętokrzyskiej Delegatury NIK, koordynatorka kontroli.
Kontrola objęła dziewięć DPS-ów, siedem powiatowych centrów pomocy rodzinie i siedem starostw powiatowych. Izba sprawdzała, czy w latach 2022–2025 dzieciom i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną zapewniano właściwą opiekę.
Z ustaleń wynika, że placówki realizowały podstawowe zadania opiekuńcze, zapewniały dostęp do edukacji, diagnostyki i świadczeń zdrowotnych. Problemem pozostaje jednak sama formuła opieki. Dzieci często mieszkały wspólnie z dorosłymi mieszkańcami, współdzieliły z nimi pokoje i przestrzeń sanitarną. Wpływały na to m.in. ograniczenia lokalowe, sytuacja kadrowa czy specyfika zaburzeń mieszkańców.
Najmłodsze dziecko przebywające w kontrolowanych DPS-ach miało zaledwie siedem miesięcy. W latach 2022–2025 w placówkach przebywało również kilkoro dzieci poniżej trzeciego roku życia.
NIK podkreśla, że pobyt dzieci w DPS-ach często oznacza również ograniczony dostęp do terapii, rehabilitacji czy kontaktu z psychologiem i pracownikiem socjalnym. Wynikało to m.in. z faktu, że specjaliści pracowali w godzinach, kiedy dzieci przebywały w szkołach lub internatach.
Izba zwraca też uwagę na inny problem systemowy – po umieszczeniu dziecka w DPS-ie często zaprzestawano poszukiwań miejsca w rodzinnej pieczy zastępczej. W praktyce dzieci „znikały” z systemu pieczy zastępczej, mimo że zgodnie ze Strategią Rozwoju Usług Społecznych pobyt w DPS powinien być rozwiązaniem ostatecznym.
Kontrola wykazała również brak działań na rzecz opuszczenia DPS przez dzieci i młodzież. Ponad połowa placówek nie współpracowała z instytucjami, które mogłyby pomóc znaleźć dzieciom rodzinę zastępczą lub inne formy opieki. Jednocześnie w części kontrolowanych powiatów nie funkcjonowała ani jedna specjalistyczna rodzina zastępcza.
W ocenie NIK problem ma charakter systemowy i wynika m.in. z niewystarczającego wsparcia rodzin biologicznych, braku koordynacji między systemem ochrony zdrowia, edukacji i pomocy społecznej oraz deficytu miejsc w specjalistycznej pieczy zastępczej.
Najwyższa Izba Kontroli skierowała do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Ministerstwa Sprawiedliwości szereg rekomendacji legislacyjnych. Wśród nich znalazły się m.in. propozycje wprowadzenia tzw. pieczy długoterminowej dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, obowiązku wykazania przez PCPR wyczerpania wszystkich możliwości znalezienia miejsca w pieczy zastępczej przed skierowaniem dziecka do DPS oraz zmian dotyczących standardów opieki i bezpieczeństwa w placówkach.
NIK rekomenduje również upowszechnienie dobrych praktyk, takich jak „rodzinkowy” system funkcjonowania DPS, oparty na pracy stałych opiekunów z niewielkimi grupami mieszkańców, większa dostępność psychologów czy lepsze dostosowanie organizacji terapii do rzeczywistych potrzeb dzieci i młodzieży.
Źródło: NIK
