Osoby starsze cierpiące na choroby neurodegeneracyjne, w tym chorobę Alzheimera, nadal nie mogą liczyć w Polsce na kompleksową, skoordynowaną opiekę zdrowotną i społeczną – wynika z najnowszej kontroli Najwyższej Izby Kontroli. Pomoc zależy głównie od miejsca zamieszkania, aktywności samorządów i organizacji pozarządowych oraz zaangażowania pojedynczych lekarzy. Tymczasem liczba chorych rośnie, a system wciąż nie oferuje skutecznego wsparcia ani pacjentom, ani ich opiekunom.
Seniorzy z chorobami neurodegeneracyjnymi bez systemowego wsparcia. Alarmujący raport NIK
Opublikowano 26 maja 2026 08:40
Z tego artykułu dowiesz się:
- Brak skoordynowanej opieki zdrowotnej – Osoby starsze z chorobami neurodegeneracyjnymi w Polsce wciąż nie mają dostępu do kompleksowej pomocy, co prowadzi do tragedii rodzinnych i samotności opiekunów.
- Wczesna diagnostyka na czołowej pozycji – Mimo kluczowego znaczenia wczesnego wykrywania chorób, podstawowa opieka zdrowotna nie jest przygotowana do identyfikacji zaburzeń poznawczych u seniorów.
- Opiekunowie bez wsparcia – Członkowie rodzin, głównie kobiety, często rezygnują z pracy, aby opiekować się chorymi, a państwowa pomoc w tym zakresie jest nadal niewystarczająca.
- Jakość opieki zależy od lokalizacji – Wsparcie dla osób z chorobami neurodegeneracyjnymi w Polsce w dużej mierze zależy od aktywności lokalnych samorządów i organizacji pozarządowych, co prowadzi do nierówności w dostępie do pomocy.
- Potrzeba nowego modelu opieki – NIK apeluje o stworzenie zintegrowanego systemu opieki, który obejmie profilaktykę, diagnostykę, leczenie i długoterminową pomoc dla osób starszych.
Polska starzeje się w szybkim tempie, a wraz z tym rośnie liczba osób cierpiących na choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Alzheimera, Parkinsona czy inne zespoły otępienne. Jak alarmuje Najwyższa Izba Kontroli, państwo nadal nie stworzyło spójnego systemu opieki dla tej grupy pacjentów oraz ich rodzin. Według danych Ministerstwa Zdrowia pod koniec 2024 roku w Polsce żyło około 680 tys. osób z chorobami neurodegeneracyjnymi, z czego 226 tys. chorowało na Alzheimera. To jednak wyłącznie osoby zdiagnozowane – rzeczywista liczba chorych może być znacznie wyższa. Prognozy demograficzne wskazują jednocześnie, że do 2060 roku osoby po 60. roku życia będą stanowiły niemal 40 proc. społeczeństwa.
Wczesna diagnostyka wciąż kuleje
NIK zwraca uwagę, że kluczowa w chorobach neurodegeneracyjnych jest szybka diagnoza i jak najwcześniejsze rozpoczęcie leczenia. Tymczasem w praktyce podstawowa opieka zdrowotna nie jest przygotowana do wykrywania zaburzeń poznawczych u seniorów.
W trzech skontrolowanych placówkach POZ niemal żaden lekarz nie oceniał funkcji poznawczych pacjentów po 60. roku życia i nie korzystał ze standaryzowanych testów przesiewowych. Co więcej, u żadnego z 230 pacjentów w wieku 75+ objętych kontrolą nie przeprowadzono wstępnej oceny geriatrycznej.
Ministerstwo Zdrowia zrezygnowało również z wdrożenia przygotowanego w 2022 roku programu pilotażowego dotyczącego wczesnego wykrywania zaburzeń otępiennych u osób po 60. roku życia. Jak podkreśla NIK, oznacza to utratę szansy na wcześniejsze rozpoznawanie choroby i lepsze przygotowanie pacjentów oraz rodzin do dalszego leczenia i opieki.
Problemem pozostaje także ograniczony dostęp do geriatrów. W latach 2022–2024 w trzech kontrolowanych placówkach wystawiono ponad 8 tys. skierowań do neurologów, ale jedynie 26 skierowań do geriatry. Powodem był przede wszystkim brak poradni i oddziałów geriatrycznych w pobliżu miejsca zamieszkania pacjentów.
Opiekunowie pozostawieni sami sobie
Choroby neurodegeneracyjne oznaczają zwykle wieloletnią, całodobową opiekę. Najczęściej przejmują ją członkowie rodzin – głównie kobiety w wieku 45–65 lat, które nierzadko muszą rezygnować z pracy zawodowej.
Kontrola NIK pokazuje jednak, że wsparcie państwa dla opiekunów jest nadal bardzo ograniczone. Brakuje systemowych rozwiązań zapewniających pomoc psychologiczną, opiekę wytchnieniową czy stabilne wsparcie finansowe.
Choć w ostatnich latach uruchamiano różne programy pomocowe, miały one charakter czasowy i często były dostępne tylko dla części potrzebujących, np. osób posiadających orzeczenie o niepełnosprawności. Nie stworzono natomiast trwałego modelu koordynowanej opieki obejmującego zarówno ochronę zdrowia, jak i pomoc społeczną.
Jak podkreśla NIK, do kwietnia 2024 roku resort zdrowia oraz resort rodziny praktycznie nie współpracowały w tym obszarze, mimo że obowiązek taki został zapisany już w 2018 roku.
System zależny od miejsca zamieszkania
Z raportu wynika, że jakość wsparcia dla osób z chorobami neurodegeneracyjnymi w dużej mierze zależy od aktywności lokalnych samorządów oraz organizacji pozarządowych.
W latach 2022–2024 jedynie 17,5 proc. ankietowanych gmin przeprowadziło diagnozę sytuacji osób starszych i ich opiekunów. Ponad 86 proc. samorządów nie realizowało żadnych programów skierowanych do osób z chorobami neurodegeneracyjnymi.
NIK zwraca także uwagę na niski poziom przygotowania służb publicznych do kontaktu z osobami cierpiącymi na otępienia. W 95 proc. skontrolowanych straży miejskich i gminnych żaden funkcjonariusz nie przeszedł szkolenia dotyczącego postępowania z osobami z chorobami neurodegeneracyjnymi. Podobnie wygląda sytuacja w Policji i Państwowej Straży Pożarnej.
Organizacje pomagają, ale nie zastąpią państwa
Istotną rolę w systemie wsparcia pełnią organizacje pozarządowe. To one często organizują grupy wsparcia, opiekę wytchnieniową czy pomoc asystencką dla rodzin pacjentów. NIK podkreśla jednak, że organizacje społeczne nie są w stanie zastąpić systemowych działań państwa.
Kontrola wykazała również nieprawidłowości w jednej ze skontrolowanych organizacji, dotyczące realizacji programów „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością” oraz „Opieka wytchnieniowa”. Łączna kwota zakwestionowanych wydatków wyniosła niemal 609 tys. zł.
Potrzebny kompleksowy model opieki
Zdaniem NIK konieczne jest pilne stworzenie zintegrowanego modelu opieki nad osobami starszymi z chorobami neurodegeneracyjnymi – od etapu profilaktyki i diagnostyki, przez leczenie, aż po opiekę długoterminową i paliatywną.
Izba rekomenduje ścisłą współpracę Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, zwiększenie dostępności diagnostyki i leczenia, rozwój opieki geriatrycznej oraz skuteczniejsze wsparcie dla opiekunów.
Kontrolerzy podkreślają także konieczność edukacji społeczeństwa i służb publicznych oraz systematycznego gromadzenia danych dotyczących chorób otępiennych. Bez takich działań – wobec starzenia się społeczeństwa – problem będzie narastał z roku na rok.
Źródło: NIK
