Poród w Polsce pod lupą NIK. Za długie dyżury lekarzy, opłaty i brak dostępu do znieczulenia

Najwyższa Izba Kontroli opublikowała raport poświęcony organizacji i jakości opieki okołoporodowej w Polsce. Kontrola objęła lata 2022–2025 i została przeprowadzona w Ministerstwie Zdrowia, 14 szpitalach prowadzących oddziały ginekologiczno-położnicze i neonatologiczne oraz dziewięciu placówkach ambulatoryjnych zapewniających opiekę kobietom w ciąży.

W ocenie NIK opieka okołoporodowa jest jednym z kluczowych elementów systemu ochrony zdrowia, a doświadczenia związane z ciążą, porodem i połogiem mają wpływ nie tylko na zdrowie kobiet i dzieci, ale również na decyzje dotyczące powiększania rodziny. Ma to szczególne znaczenie w kontekście pogłębiającego się kryzysu demograficznego. W 2023 r. w Polsce urodziło się jedynie 272 tys. dzieci – najmniej w historii współczesnych statystyk.

Kontrolerzy podkreślają, że choć Ministerstwo Zdrowia podejmowało działania na rzecz poprawy dostępności świadczeń, w praktyce w wielu placówkach nadal dochodzi do nieprawidłowości, które nie powinny mieć miejsca w nowoczesnym systemie opieki zdrowotnej.

Wysoki odsetek cesarskich cięć i nierówny dostęp do znieczulenia

Jednym z najważniejszych problemów wskazanych przez NIK pozostaje bardzo wysoki odsetek porodów zakończonych cesarskim cięciem. W 2023 roku wyniósł on 48 proc., podczas gdy Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje, aby wskaźnik ten nie przekraczał 10–15 proc. Kontrola wykazała, że w pięciu analizowanych szpitalach odsetek cesarskich cięć przekraczał 50 proc., a w jednej placówce sięgał niemal 62 proc. Jednocześnie nadal występują duże różnice regionalne w dostępie do znieczulenia zewnątrzoponowego. Choć wprowadzone przez NFZ mechanizmy finansowe przyniosły poprawę i do połowy 2025 r. ponad 26 proc. porodów naturalnych odbywało się ze znieczuleniem, w sześciu skontrolowanych szpitalach kobiety nadal nie miały do niego dostępu.

Różnice między województwami są bardzo duże. Na Mazowszu znieczulenie zewnątrzoponowe stosowano w ponad połowie porodów naturalnych, podczas gdy w niektórych regionach odsetek ten nie przekraczał 10 proc.

Procedury wykonywane bez zgody pacjentek

Szczególne zastrzeżenia kontrolerów wzbudził sposób przestrzegania praw pacjentek. NIK odnotowała przypadki wykonywania nacięcia krocza oraz przebijania pęcherza płodowego bez uzyskania odpowiedniej zgody rodzącej kobiety. W dokumentacji medycznej często brakowało uzasadnienia medycznego dla przeprowadzonych procedur.

Kontrolerzy wskazują również, że w części placówek pacjentkom zgłaszającym się bez przygotowanego planu porodu nie proponowano jego opracowania, mimo że jest to jeden z elementów obowiązujących standardów opieki okołoporodowej.

Nie wszędzie przestrzegano także obowiązku zapewnienia nieprzerwanego, dwugodzinnego kontaktu „skóra do skóry” między matką a noworodkiem bezpośrednio po porodzie. W sześciu skontrolowanych szpitalach kontakt ten był skracany lub niewłaściwie dokumentowany.

Lekarze pracowali nawet 96 godzin bez przerwy

Raport ujawnia również niepokojące informacje dotyczące organizacji pracy personelu medycznego. Choć większość szpitali zapewniała wymaganą obsadę lekarzy i położnych, we wszystkich kontrolowanych placówkach lekarze zatrudnieni na umowach cywilnoprawnych pełnili dyżury przekraczające 24 godziny. Łącznie odnotowano 719 takich przypadków. Najbardziej skrajne sytuacje dotyczyły dyżurów trwających nawet 96 godzin bez przerwy. Zdaniem NIK stanowi to bezpośrednie zagrożenie zarówno dla bezpieczeństwa pacjentek i noworodków, jak i dla samych pracowników ochrony zdrowia.

Opłaty za świadczenia finansowane przez NFZ

Kontrola wykazała również przypadki pobierania opłat za świadczenia, które powinny być dostępne w ramach publicznego systemu. W trzech szpitalach pacjentki płaciły za dodatkową opiekę położnej podczas porodu. W praktyce zakres świadczonych usług obejmował często czynności będące elementem standardowej opieki finansowanej przez NFZ.

W dwóch placówkach funkcjonowała odpłatna indywidualna opieka położnicza, obejmująca m.in. monitorowanie przebiegu porodu, prowadzenie dokumentacji medycznej, wykonywanie badań oraz realizację zaleceń lekarskich. Koszt takich usług wynosił od 1000 do 1800 zł.

Zdaniem NIK może to prowadzić do podwójnego finansowania tych samych świadczeń oraz naruszać zasadę równego dostępu do opieki zdrowotnej.

Coraz mniej porodówek

Kontrolerzy zwracają również uwagę na pogarszającą się dostępność oddziałów położniczych. W latach 2022–2025 zamknięto łącznie 53 oddziały ginekologiczno-położnicze. W efekcie od 2026 r. brak takich oddziałów odnotowano już w 136 powiatach.

NIK podkreśla, że reorganizacja sieci szpitali musi uwzględniać przede wszystkim bezpieczeństwo kobiet i noworodków oraz dostępność świadczeń w mniejszych miejscowościach.

Nieprawidłowości także w poradniach i opiece po porodzie

Problemy ujawniono również w poradniach sprawujących opiekę nad kobietami w ciąży. W większości placówek edukacja przedporodowa była prowadzona niewłaściwie, a dokumentacja medyczna zawierała liczne braki. Nie zawsze wykonywano wszystkie wymagane badania, w tym ocenę ryzyka depresji, badania piersi czy podstawowe pomiary zdrowotne.

Nieprawidłowości dotyczyły również wizyt patronażowych po porodzie. W dokumentacji często brakowało indywidualnych planów opieki, ocen stanu psychicznego matki czy informacji dotyczących zdrowia noworodka.

Potrzebne skuteczniejsze monitorowanie jakości

Wśród rekomendacji NIK znalazło się m.in. opracowanie jednolitego wzoru karty przebiegu ciąży, doprecyzowanie zasad realizacji wizyt patronażowych oraz wyeliminowanie sytuacji, w których pacjentki ponoszą koszty świadczeń finansowanych przez NFZ.

Kontrolerzy krytycznie ocenili także decyzję Ministerstwa Zdrowia o wstrzymaniu prac nad ogólnopolską ankietą oceniającą jakość opieki okołoporodowej. Zdaniem NIK pozbawiło to resort ważnego narzędzia pozwalającego monitorować doświadczenia pacjentek i skuteczność wdrażanych zmian.

Raport pokazuje, że mimo wielu pozytywnych działań podejmowanych w ostatnich latach, polska opieka okołoporodowa nadal wymaga konsekwentnych zmian organizacyjnych, lepszego nadzoru nad przestrzeganiem standardów oraz skuteczniejszej ochrony praw kobiet w okresie ciąży, porodu i połogu.

Źródło: NIK